Sufizm
Wszelki mistycyzm był obcy pierwotnemu islamowi, ponieważ islam był
własnością całej społeczności wiernych, więc musiał być prosty i zrozumiały
dla wszystkich. Mistycyzm pojawił się jednak w świecie islamu w ukształtowanej
już formie w IX wieku. Ruch mistyczny był bezpośrednim spadkobiercą
muzułmańskiego ascetyzmu. W IX wieku poszczególne grupy ascetów powszechnie
nazywano as-sufijja. Pochodzenie tej nazwy wiąże się z okryciem z surowej
wełny (suf). Początkowo okrycie to nie miało cech jakiegoś szczególnego
ubrania, lecz było ono tylko wyrazem skruchy. Ruch suficki stał się
wkrótce podejrzany dla władz świeckich i ortodoksyjnych ulemów. W następnych
wiekach, mimo prześladowań, ruch stale przybierał na sile. Za sprawą
sufizmu do islamu przeniknął kult świętych i wiara w istnienie hierarchii
świętych. Sufizm był od początku otwarty i przyjmował obce praktyki
i wzorce. Sufi to człowiek "chodzący we włosiennicy" ubogi,
czczący Boga muzyką, tańcem i śpiewem, a w czasie swych uniesień niekiedy
popijający wino. Jeden z wielkich poetów sufizmu Ibn Arabi pisał: "Gdziekolwiek
prowadzi mnie mój wielbłąd, podążam za religią Miłości".
Sufizm postuluje "Unio Mistica" czyli zjednoczenie mistyczne
człowieka z wszechobecnym Bogiem-Absolutem. Warto tu przytoczyć fragment
z Nowego Testamentu.
"Bracia:
Podobnie jak jedno jest ciało, choć składa się z wielu członków, a
wszystkie członki ciała, mimo iż są liczne, stanowią jedno ciało,
tak też jest i z Chrystusem. Wszyscyśmy bowiem w jednym Duchu zostali
ochrzczeni, aby stanowić jedno ciało: czy to Żydzi, czy Grecy, czy
to niewolnicy, czy wolni. Wszyscyśmy też zostali napojeni jednym Duchem.
Ciało bowiem to nie jeden członek, lecz liczne członki..." [Kor.
12, 12-30].
Z
biegiem czasu, z dyscypliny uprawianej w małych zrzeszeniach, sufizm
rozwinął się w gęstą sieć organizacyjną, które objęły swoim zasięgiem
cały muzułmański świat. Organizacja posiadała własną hierarchię, szkoły
i obrzędy. Pierwsi mistycy suficcy w pogoni za mistycznym doświadczeniem,
wypracowali "stany" takie jak: skrucha, abstynencja, wyrzeczenie, ubóstwo,
cierpliwość, bierność, obojętność. Mistrzowie sufich dążyli do wewnętrznego
objawienia, przekraczającego możliwości rozumu, do najwyższej postaci
ekstazy. Centralną ideą sufizmu jest twierdzenie, że poznanie Boga jest
ściśle indywidualne i że daje się ono osiągnąć tylko dzięki intensywnym
własnym poszukiwaniom. Adept (urid, dosł. "dążący") wstępujący na tę
drogę winien znajdować się pod opieką duchowego przewodnika (urszid).
Stan ekstatycznego uniesienia uważano za źródło poznania, a uzyskiwano
go często za pomocą wina. Szkoły sufickie przekształciły się w zamknięte
kręgi osób wtajemniczonych. Zaczęto ukazywać ekstatyczny związek z Bogiem
w terminach ziemskiej miłości i namiętności. Filozofowie suficcy uważali
że, wszechświat jest więc zewnętrznym, widocznym wyrazem Bytu, a byt
wewnętrzną niewidoczną rzeczywistością wszechświata.
Wg Iqbala istotnym punktem doktryny jest sugestia, że Bóg jest w jakimś
sensie immanentny, czyli że szukać Go należy we własnej jaźni, gdyż
prawdziwe, ostateczne poznanie jest rodzajem utożsamienia się z Absolutem,
którego część stanowi ludzka świadomość.
Nie
może mnie przerazić ogrom ciemności
Bo moja natura jest jasna i czysta
Ty, podróżniku nocy, sam zostań swym światłem
Z plamy swej duszy uczyń noc pełną blasku.
Przekład Piotr Kłodkowski
Jan
Paweł II podziwiał muzułmanów w swojej książce "Przekroczyć Próg Nadziei"
(1994. Str: 83). Pisał:
"Z
całym szacunkiem trzeba się odnieść do religijności muzułmanów, nie
można nie podziwiać na przykład ich wierności modlitwie. Obraz wyznawcy
Allaha, który bez względu na czas i miejsce pada na kolana i pogrąża
się w modlitwie pozostaje wzorem dla wyznawców prawdziwego Boga..."
Na
koniec chciałbym przytoczyć słowa księdza Jana Twardowskiego.
"Czego
uczą trzej mędrcy ze Wschodu tych wszystkich, którzy chcą wierzyć
w Boga,
chcą Go
odnaleźć, ale nie wiedzą, jak się do tego zabrać?
Popatrzcie
na nas mówią. Żeby Go odnaleźć, nie wystarczy tylko rozmyślać
trzeba zacząć Go szukać.
Trzeba ruszyć się z miejsca, choćby najbardziej wygodnego, nie bać
się drogi przez pustynię, nie załamywać rąk, jeśli gwiazda zgaśnie".
O rubajatach
Rubai
(l. m. rubajaty), specyficzna strofa w poezji Bliskiego i Środkowego
Wschodu, która w XI-XII w. przekształciła się w samodzielny refleksyjno-filozoficzny
gatunek poetycki, spopularyzowany w Europie po przełożeniu rubajatów
Omara Chajjama przez F. Fitzgeralda (1859). Rymy rubajatów układają
się wg wzoru aaba. Były one naśladowane przez niektórych poetów XIX
i XX w., także w Polsce, np. "Rubajaty wojenne" M. Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej.
O gazelu
W
krajach islamu i Indiach uważa się, że gazel (ghazal) to liryczna (lub
mistyczna) rozmowa z ukochanym czy Ukochanym. Gazele muszą mieć określoną
strukturę poetycką, która wywodzi się z wielowiekowej tradycji. Wedle
tej tradycji gazel składa się ze zbioru kilku lub kilkunastu dwuwierszy
(szer), które podporządkowane są regułom: beher, matla, maqta, kaafijaa
i radif. Szer to krótka dwuwierszowa forma poetycka niekiedy tematycznie
niepowiązana z następnym dwuwierszem. Tak więc gazel to zbiór dwuwierszowych
zwrotek o określonej strukturze wewnętrznej. Beher to rytmika szer.
Oba wiersze szer muszą posiadać ten sam beher (rytm). Wszystkie szer
gazeli muszą posiadać ten sam rytm. Radif to zasada, że wszystkie drugie
linie każdego szer muszą kończyć się tym samym słowem. Kaafijaa to zasada,
że wszystkie słowa poprzedzające radif muszą mieć ten sam rytm. Matla
to zasada, że w pierwszym szer gazela (w pierwszym dwuwierszu) musi
być ten sam radif (to samo zakończenia). Maqta jest wreszcie zasadą,
że na końcu gazela powinien być wymieniony przydomek jej twórcy. Prawie
każdy z wielkich twórców gazeli wypełniał tę zasadę i dzięki temu często
lepiej jest znany z przydomka niż z jego prawdziwego nazwiska. Widzimy
więc, że gazel to utwór skomplikowany, o określonej rytmice i wielokrotnych
powtórzeniach ważniejszych słów. Przez to wiersz był nadzwyczaj melodyjny,
wpadający w ucho i z przyjemnością powtarzany przez liczne rzesze wielbicieli
poezji, również przez prostych ludzi, których pozyskiwał swą zazwyczaj
dowcipną treścią.
O
autorach modlitw
-
Omar
Chajjam
Omar
Chajjam poeta perski urodził się w XI wieku w Niszapurze. Znany
był również jako znamienity lekarz i matematyk. Dokonał unowocześnienia
kalendarza muzułmańskiego. Był człowiekiem skromnym i tajemniczym,
nieczułym na dworskie splendory. Na marginesach swych dzieł astronomicznych
umieścił kilkaset czterowierszy rubajatów, które później, po wiekach,
rozsławiły jego imię na całym świecie. Ich głęboka humanistyczna
treść spleciona jest z afirmacją życia. Te zaś rubajaty, które dotyczą
filozofii, teologii i całej ludzkiej wiedzy zabarwione są wyraźnymi
nutami sceptycyzmu. I dzisiaj, tak jak przed tysiącem lat fascynują
głębią myśli, tolerancją i pięknem.
-
Dżalaluddin Rumi
Dżalalauddin Rumi jeden z największych mistycznych poetów perskich
żył w XIII wieku; urodził się w Balchu, a zmarł w Konii. Rumi
uważał, że wszystkie religie są ścieżkami do Boga, a jedynym Jego
przykazaniem jest miłość do Stwórcy, do człowieka i wszelkiego stworzenia.
Nawet obecnie, po ośmiuset latach, głos Rumiego przekracza barierę
czasu, religii i kultury. To co wtedy mówił mistrz, brzmi tak, jakby
powiedział to teraz. Cytowane rubajaty, który czytelnik ma przed
sobą, pochodzą ze "Zbioru Szamsa Tebriziego", jednego z najważniejszych
dzieł Rumiego. W mistycznych modlitwach zawarta jest poezja religijna
wyrażająca tęsknotę za Bogiem i duchowym nauczycielem Rumiego, Szamsudinem
Muhammadem z Tebrizu. W poezji tej widoczne są reminiscencje młodzieńczych
lat mistrza. Subtelne i wzruszające liryki poety przedstawiają zaś
trudy i uniesienia miłości, która zawsze jest odpryśniętą iskierką
wielkiej miłości do Stwórcy.
-
Hafiz
Hafiz Szamsuddin Mohammad był jednym z najwybitniejszych liryków
perskich. Żył w XIV wieku w Szirazie. Wyznawca sufizmu przez wiele
dziesiątków lat był nadwornym poetą władców tego miasta. Słynął
jako mistrz gazeli wiersza monorytmicznego złożonego z bajtów,
czyli dwóch półwierszy połączonych ze sobą bardziej poprzez jedność
tematu i symbolizm niż przez następstwo myśli. Niezwykłą popularność
jego gazele zawdzięczają językowi z bogatą obrazowością i aforystyczną
refleksyjnością. W swych utworach Hafiz opiewał miłość, pogardę
dla hipokryzji oraz mistycyzm suficki będący niekończącym się poszukiwaniem
jedności z Bogiem.
-
Sarmad
W Indiach gorliwym wyznawcą sufizmu był książę Dara Szikoh, syn
cesarza Szahdżahana. Często przebywał wśród sufich. Jego mistrzem
był Sarmad, który urodził się w Persji w rodzinie żydowskich kupców.
Sarmad stał się jednak sufickim mistykiem i poetą. W 1631 r. przybył
do Indii, gdzie zakochał się w hinduskim chłopcu, który później
został jego uczniem. Sarmad był, przez cesarza Aurangzeba, oskarżony
o apostazję i skazany na karę śmierci. Jednym z aktów oskarżenia
go było to, że jakoby wypowiadając kalimę recytował tylko jej pierwszą
część tj. "Nie ma Boga", zamiast "Nie ma Boga prócz Allaha".
-
Mir Taki Mir
Mir (Mohammad Taki Mir) urodził się w 1722 roku w Allahabadzie a
zmarł w 1810 roku w Luknow. Był wybitnym poetą hinduskim piszącym
w języku urdu. Urodził się w rodzinie pobożnego muzułmanina. Ojciec
jednak zmarł gdy Mir był jeszcze chłopcem. Do siedemnastego roku
wychowywał go stryjek ale i ten zmarł pozostawiając chłopca sierotą.
Przez trzy lata młodzieniec, mający już pewne osiągnięcia poetyckie
otrzymywał stypendium w wysokości jednej rupii dziennie od arystokraty
Amira ul Umara. W tym czasie Mir mieszkał w Delhi. Musiał je jednak
opuścić w czasie perskiej inwazji Nadir Szaha. Przeniósł się do
Luknow, lecz zawsze tęsknił za stolicą. Najlepsze wiersze Mira powstawały
w trzech formach: gazeli (liryka miłosna), masnawi (moralitet lub
przypowieść mistyczna) i kasydy (panegiryku). W swych wierszach
Mir wychwalał wszechmoc Boga, pytając przy tym o powody nieszczęść
widzialnego świata oraz często skarżył się na niespełnioną miłość.
-
Mirza Ghalib
Ghalib Mirza Asadullah Khan urodził się w Agrze w 1797 roku, a zmarł
w Delhi w 1869 roku. Był jednym z najwybitniejszych poetów hinduskich
piszących w języku perskim i urdu. Urodził się w zamożnej rodzinie,
która popadła później w biedę, przez co poeta prawie przez cały
czas walczył z materialnym niedostatkiem. W ostatnich latach życia
dostał jednak tytuł nadwornego poety ostatniego cesarza Mogołów
Bahadura Szacha II. W swoich wierszach gazelach, z których część
była modlitwami, Ghalib wychwalał wszechmoc Boga, zastanawiając
się jednak przy tym o powody nieszczęść realnego świata.
-
Surender Bhutani
Surender Bhutani zaczął pisać poezję, będąc młodzieńcem. Jego przydomkiem
literackim jest Zahid, co oznacza samotnika pustelnika. Wydał
dotąd 5 tomików poezji w języku urdu oraz dwa tomiki poezji w Polsce.
Wiele jego wierszy ukazywało się w magazynach literackich Indii
i Pakistanu. Życie i filozofia, to główne pola jego zainteresowań
i twórczości. Od czasu studiów, a następnie pracy akademickiej jako
profesor arabistyki i studiów islamskich zafascynowany jest mistyką
sufizmu i jej poetycką ekspresją gazelami. Obecnie mieszka w Polsce.
-
Bashir Badr
Bashir Badr jest jednym z najbardziej znanych współczesnych poetów
Indii piszących w języku urdu. Szczególnie cenione są jego gazele,
w których zawarł wiele nowatorskich metafor. Uważa się powszechnie,
że tworzy on nową poetykę tego języka. Poeta, będący teraz siedemdziesięciolatkiem,
jest w pełni sił twórczych i należy do pięciu czołowych twórców
zarówno Indii jak i Pakistanu. Wiele z jego dwuwierszy, ze znanych
gazeli, stało się idiomami języka urdu, które są cytowane zarówno
w przemówieniach polityków, jak i w prywatnych rozmowach czy korespondencji.
Twórca znany jest ze swego wyczulenia na sprawy społeczne. Potrafi
wiernie oddawać emocje i stany ducha współczesnego człowieka.
-
Qateel Shifai
Qateel Shifai (Aurangzeb Khan) urodził się w 1919 roku. Wcześnie
osierocony przez ojca imał się w młodości różnych zajęć. Pracował
w sklepie sportowym i jako ekspedytor w firmie transportowej, przez
cały czas pisząc jednak poezję. W 1946 roku redaktor literackiego
pisma Adab-e-Latif z Lahore, poznawszy się na talencie młodego poety,
zaproponował my stanowisko asystenta w redakcji. Później zdobył
sławę i olbrzymią popularność jako twórca lirycznych gazeli, które
wykorzystywane były w wielu filmach pakistańskich i indyjskich,
a płyty z nimi wydawane są w milionach egzemplarzy.
O autorze zdjęć
Andrzej
Kotnowski, inżynier budownictwa, absolwent afrykanistyki, podróżnik
i fotograf. Jest autorem kilku wystaw fotograficznych i zdjęć w albumach
"Muzyka Indii", "Magia Indii", "Buddyjskie szlaki" i "Gazeli" Mir Taki
Mira. Prezentowane w książce zdjęcia wykonane zostały w trakcie podróży
do licznych krajów muzułmańskich.
O autorze przekładu poetyckiego
Janusz
Krzyżowski jest lekarzem i podróżnikiem zafascynowanym Orientem. Wydał
kilka albumów poświęconych kulturze Indii oraz dokonał przekładu sufickiej
poezji perskiej. Jest również autorem książek dla dzieci przedstawiających
bajki Wschodu. Obecnie pracuje wspólnie z Surendrem Bhutanim nad tłumaczeniami
poetów piszących w języku urdu. |
O autorze
