September 13, 2006.

Recenzja: Kalila i Dimna

dr Marcin Styszyński, Zakład Arabistyki i Islamistyki UAM

Na polskim rynku wydawniczym ukazała się polska wersja utworu Kalila i Dimna (ar. Kalila wa Dimna) zredagowana przez doktora Janusza Krzyżowskiego. Księga ta, napisana w sanskrycie – Pańczatantra (Pięcioksiąg), doczekała się licznych przekładów i adaptacji na całym świecie. Arabska wersja dzieła została przetłumaczona z języka średnioperskiego na język arabski w VIII wieku przez Abd Allaha Ibn al-Mukaffa.

Należy zaznaczyć, iż autor polskiej publikacji stanął przed trudnym wyzwaniem polegającym na zaadoptowaniu utworu do warunków europejskich (polskich) przy jednoczesnym zachowaniu elementów charakterystycznych dla cywilizacji Orientu, w tym i kultury arabsko-muzułmańskiej. Doktorowi Krzyżowskiemu udało się zrealizować to zamierzenie.

W pierwszej kolejności chciałbym zwrócić uwagę na cechy decydujące o przystępności i czytelności przekazu zawartego w bajkach zwierzęcych. Wyróżnia się spójny i konsekwentny podział zaprezentowanych opowieści. Poszczególne bajki są od siebie niezależne i stanowią odrębną historię opatrzoną odpowiednim tytułem oraz morałem. Utwór różni się tym samym od arabskiej wersji, w której panuje zamierzony chaos kompozycyjny polegający na przeplataniu się różnych bajek, a niekiedy przytaczaniu podobnych opowieści różniących się drobnymi szczegółami. W utworze Ibn al-Mukaffa dany rozdział jest jakby ogólnym mottem skłaniającym do prezentacji pobocznych bajek posiadających ukryty sens związany tylko pośrednio z generalną ideą wysuniętą na początku danego rozdziału. Bajka: Jak żaba, pszczoła i ptak wydały słoniowi wojnę w arabskiej wersji jest jedną z wielu przypowieści na temat wychowania i moralności przytaczanych w rozdziale Mukaddimatu l-kitabi (Wstęp do księgi). Tymczasem opowieść: Gadatliwy żółw jest wkomponowana w rozmowę między ptakami debatującymi nad swoim tragicznym losem w obliczu zagrożenia. Rozmowa ta jest z kolei częścią rozważań tytułowych bohaterów utworu, Kalili i Dimny, na temat sprawowania władzy.

Odkrycie i zrozumienie dodatkowego znaczenia, a także powiązanie poszczególnych historii w jedną całość dostarcza w związku z tym wielu trudności. Dlatego układ i narracja w książce doktora Krzyżowskiego wydają się bardziej przejrzyste i czytelne, zwłaszcza dla odbiorcy polskiego znającego doskonale bajki z dzieciństwa. Pamiętajmy także, że takie przedstawienie treści okazuje się niezwykle ważne dla współczesnego czytelnika żyjącego w dobie przekazu audiowizualnego opartego między innymi na szybkim, skrótowym przekazie.

W "polskiej" Kalili i Dimnie, podobnie jak w wielu znanych bajkach, opowieść rozpoczyna się słowami: Dawno, dawno temu czy: w pewnym mieście... itd. Na początku bajki otrzymujemy zwięzły opis głównych bohaterów, najczęściej dobrych i złych postaci. Potem następuje rozwinięcie fabuły, stopniowanie napięcia i kulminacja wydarzeń, z których płynie określona nauka. Bajkom towarzyszy wartka i dynamiczna akcja, zwierzęta toczą między sobą luźne, spontaniczne rozmowy pozbawione żmudnych dysput filozoficznych jak ma to miejsce w wersji Ibn al-Mukaffa. Autor, starając się wiernie oddać styl europejskiej bajki, unika niektórych ,,brutalnych’’ wątków w fabule. I tak w bajce Jak żaba, pszczoła i ptak wydały słoniowi wojnę ptak, który pragnie dać nauczkę słoniowi za nieumyślne zabicie piskląt, nasypuje swojemu wrogowi piasku do oczu i prosi żaby, by swoim kumkaniem sprowadziły bezradne, oślepione zwierzę do stawu. Opowieść wieńczy morał: od tego czasu olbrzym z respektem traktował maluchów. Z kolei w arabskiej wersji ptak wydziobuje prześladowcy oczy, który topi się ostatecznie w stawie. Większość opowieści jest jednak zgodna z tematyką występującą u Ibn al-Mukaffa. Przykładem jest bajka O świętym mężu, co miał córkę myszkę, która w pełni odpowiada różnym adaptacjom tej opowieści w języku arabskim. W tekście nieustannie przewija się wątek poszukiwania wybranka dla myszy polegający na powtarzaniu i eksponowaniu poszczególnych żywiołów i elementów przyrody uważanych są za najsilniejsze na świecie.

Ciekawie prezentują się również dialogi głównych bohaterów. W jednej z bajek król w taki oto sposób zwraca się do sokoła: Chyba zwariowałeś, że nie dajesz mi się ochłodzić – wrzasnął król (str. 76). W innej bajce mysz mówi do słonia: Jeśli jeszcze raz tak podle się zachowasz, wypowiem tobie, wielka góro mięsa wojnę. Pożałujesz! (str. 80). W utworze występują także dźwiękonaśladowcze zwroty. Wąż mówi na przykład: Sss, zacny człowieku, uratuj mnie od niechybnej śmierci. (str. 70), sssłyszałeś, przyjacielu – powiedział wąż. (str. 72).

Przystępność Kalili i Dimny wynika również z wprowadzenia pewnych uogólnień w fabule. Widać to na przykład w rozdziale Wół i lew, który jest zdecydowanie krótszy od arabskiego odpowiednika Al-Asad wa as-Saur. Tytułowi bohaterowie przytaczają wiele pobocznych opowieści odnoszących się do relacji między bohaterami. Polskie wydanie zawiera jednak esencję przekazu dotyczącego metod sprawowania władzy. Bardzo wyraźnie zostają nakreślone wszystkie konflikty i intrygi między zwierzętami, a także uniwersalne problemy egzystencjalne człowieka.

Znaczącym motywem orientalnym w adaptacji doktora Krzyżowskiego jest zestawienie głównych bohaterów księgi. Odnajdujemy między innymi lwa, szakala, węża, słonia, małpę, woła oraz ascetę, szacha, wezyra itd. Równie ważną rolę odgrywają obrazy okazałych pałaców należących do dostojników państwowych oraz rzadkie opisy przyrody dotyczące bujnej roślinności jak i opustoszałych, pustynnych krain. Autor zaprezentował w dokładny sposób wartości, które nie są do końca zgodne z duchem europejskich bajek. Trudno jednoznacznie ocenić kierowanie się intrygami, podstępem, chęcią zemsty czy nawet przemocą. Nie chodzi tu tylko o osiągnięcie doraźnych korzyści jak ma to miejsce w przypadku tytułowych bohaterów utworu. Negatywne postępowanie niektórych zwierząt staje się środkiem pozwalającym wyjawić prawdę lub wymierzyć sprawiedliwość. Znakomitym przykładem jest bajka Wdzięczne zwierzęta i niewdzięczny człowiek, w której wąż uśmierca (usypia) jadem księżniczkę, by ratować człowieka niesłusznie oskarżonego o kradzież. Gad sprawia, że mężczyzna poprzez dotyk uzdrawia niewiastę i zostaje oczyszczony z zarzutów.

Moje szczególne zainteresowanie wzbudziły również krótkie fragmenty poetyckie pochodzące z tomiku pt. Mądrości z palmowego liścia (Eugeniusz Słuszkiewicz, Robert Stiller (red.). WP. Warszawa, 1959) stanowiące komentarz lub myśl przewodnią dla danej opowieści. Fragmenty te zawierają środki stylistyczne spotykane także w języku Ibn al-Mukaffa albo szerzej, w stylu klasycznej literatury arabskiej. Występuje w nich na przykład antyteza (ar. mukabala) i chiazm (ar. aks) zbudowane na zasadzie wzajemnie wykluczających się wyrazów lub krzyżowego układu słów. Widać to na przykładzie wyrażenia: ... rzeczy dalekie stają się bliskie, a rzeczy bliskie stają się dalekie. (str. 33). Wyróżnić należy także liczne porównania i metafory nawiązujące do orientalnych motywów środowiska naturalnego. Komentarzem do historii o pielęgnowaniu przyjaźni jest metafora: Jeżeli twój towarzysz jest miodem, nie zjedz go całego. (str. 35). Innym zabiegiem językowym jest stosowanie anafory dotyczącej powtarzania w tekście kluczowego słowa podkreślającego poszczególne pojęcia. Jest tak między innymi w następującym fragmencie: Żądza jest kluczem podłości, zawiść jest kluczem wrogości, badanie namiętności jest kluczem do skruchy, a zadowalanie się małym, jest kluczem do spokoju. (str. 47).

Szczególną wartość mają w książce końcowe przypisy obejmujące komentarze i dodatkowe informacje na temat danej bajki. Ciekawie prezentuje się porównanie określonych wątków ze znanymi bajkami europejskimi autorstwa Ezopa, Jeana de la Fontaine, Ignacego Krasickiego, Aleksandra Fredry, Biernata z Lublina czy Adama Mickiewicza. Rozważania uzupełniają ciekawe ilustracje prezentujące niektórych bohaterów bajek oraz różnorodne wydania dzieła na świecie, a także rysunki z piśmiennictwa europejskiego nawiązujące do znanych motywów z Kalili i Dimny. Równie cenne wiadomości wnosi wstęp do książki, w którym mamy okazję zapoznać się genezą Pańczatantry, tłumaczeniem opowieści mędrca Burzoe na różne języki oraz wpływem utworu na światową literaturę. Pewnym uzupełnieniem jest przedmowa ambasadora Libanu podkreślająca rangę utworu i jego wkład w popularyzowanie kultury arabskiej.

Należy także podkreślić piękną stronę graficzną książki, zwłaszcza ładnej, kredowej obwoluty. Warto zaznaczyć, że poszczególne bajki opatrzone są rysunkami ilustrującymi głównych bohaterów bajek, a także najważniejsze sceny i pejzaże.

Słowa ambasadora Libanu podkreślające wkład adaptacji doktora Krzyżowskiego w popularyzowanie kultury arabskiej wydają się jak najbardziej uzasadnione. Dodałbym, że książka jest znakomitym sposobem na budowanie pomostu między różnymi cywilizacjami. Dowodem na to jest próba połączenia przystępnego stylu, ciekawej narracji z alegorycznym i symbolicznym przesłaniem znanym z arabskiej wersji. Uważam, że kolejne studia nad fenomenem tej księgi, w tym i liczne tłumaczenia i adaptacje, świadczą o ponadczasowym znaczeniu Kalili i Dimny, która wciąż wzbudza zainteresowanie wielu badaczy.

---
Janusz Krzyżowki. Kalila i Dimna. Bajki Bidpaia, hakima Burzoe i Abdalaha Ibn Muqaffy opowiadane na nowo. Warszawa 2006: Ambasada Libanu w Warszawie i Subamarus.





 

O autorze Dyplomy Wydarzenia Artykuły Kontakt
Aforyzmy Moje Youtube Tajwan Recenzje
Poezja Książki Bajki Książki medyczne

 


Strona główna

Licznik: